Przemoc w rodzinie – problem, który dotyczy każdego z nas

Przez lata zmieniało się postrzeganie dzieci w społeczeństwie – kiedyś traktowane były jako własność rodziców, dziś wiemy, że są pełnoprawnymi obywatelami, którzy mają swoje prawa. Mimo to wciąż zdarzają się sytuacje, gdy dzieci doświadczają przemocy fizycznej, psychicznej, emocjonalnej czy seksualnej. Problemem pozostaje także bierność społeczeństwa – zbyt rzadko reagujemy na przemoc wobec najmłodszych, zasłaniając się stereotypami („to porządna rodzina, więc na pewno nic złego się nie dzieje”).

Historia Małego Daniela – symbol społecznej znieczulicy

Pani Mirosława Kątna przywołała historię sześcioletniego chłopca, który zginął z rąk swojej macochy. Został skatowany, bo nie umiał zawiązać sznurowadeł. To wydarzenie stało się impulsem do założenia Komitetu Ochrony Praw Dziecka. Co w tej historii najbardziej porusza? Świadomość, że otoczenie – sąsiedzi, nauczyciele, przedszkolanki – wiedziało o sytuacji chłopca, ale nikt nie zareagował. To pokazuje, jak ważna jest nasza czujność i gotowość do działania.

Jak rozpoznać, że dziecko doświadcza przemocy?

Nie zawsze przemoc wobec dziecka jest widoczna na pierwszy rzut oka. Istnieje jednak wiele sygnałów ostrzegawczych.

• Nietypowe urazy – siniaki w kształcie odcisków palców, ślady po oparzeniach papierosem, pęknięte małżowiny uszne.
• Nagła zmiana zachowania – dziecko wycofane, lękliwe, unika kontaktu wzrokowego, ma problemy w szkole.
• Przemoc emocjonalna – dziecko stale słyszy, że jest „głupie”, „bezużyteczne”, „nic niewarte”.
• Zaniedbanie – brak odpowiedniej opieki, głód, brud, niedostosowanie ubrań do pogody.
• Przemoc seksualna – niepokojąca nadmierna seksualizacja zachowań dziecka, strach przed konkretną osobą.

Jak możemy pomóc?

Najważniejsze jest reagowanie. Nie możemy być obojętni na cierpienie dzieci. Jeśli podejrzewamy, że dziecko doświadcza przemocy, warto reagować szybko i zdecydowanie.

1. Zgłosić sprawę odpowiednim służbom – policji, ośrodkowi pomocy społecznej, szkole.
2. Reagować na bieżąco – jeśli widzimy rodzica szarpiącego dziecko, warto podejść i zapytać: „Czy mogę w czymś pomóc?”.
3. Wspierać edukację społeczną – rozmawiać z nauczycielami, rodzicami i samymi dziećmi o ich prawach.

Edukacja – klucz do zmiany

Wszystko sprowadza się do edukacji – dorosłych i dzieci. W centrum PoRozumienie podkreślamy, jak ważne jest uczenie najmłodszych, czym jest dobry i zły dotyk, jak mogą się bronić przed przemocą oraz gdzie szukać pomocy. Dorośli muszą zaś zrozumieć, że bicie nie jest metodą wychowawczą, a przemoc emocjonalna pozostawia blizny na całe życie.

Przemoc wobec dzieci to wciąż poważny problem, ale mamy narzędzia, by mu przeciwdziałać. Reagowanie, zgłaszanie, edukacja – to filary ochrony dzieci przed krzywdą. Każdy z nas może stać się osobą, która uratuje małego człowieka. Nie bądźmy obojętni!

Jeśli potrzebujesz wsparcia, skontaktuj się z nami – w centrum PoRozumienie znajdziesz profesjonalną pomoc psychologiczną, prawną i mediacyjną.

Artykuł Przemoc wobec dzieci – Rozmowy w PoRozumieniu pochodzi z serwisu PoRozumienie Centrum Wsparcia i Rozwoju Psychologiczno-Prawnego.

1. Nakaz prokuratorski
2. Nakaz wynikający z art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej[1]
3. Nakaz policyjny
4. Nakaz wynikający z wyroku Sądu Karnego

Prokuratorski nakaz opuszczenia mieszkania

Zgodnie z art. 275a kodeksu postępowania karnego[2] jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby z którą wspólnie zamieszkuje, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził, to tytułem środka zapobiegawczego można nakazać oskarżonemu o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej okresowe opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym i jego najbliższego otoczenia lub zakazać mu zbliżania się do pokrzywdzonego na wskazaną odległość.

W postępowaniu przygotowawczym środek ten stosuje się na wniosek Policji albo z urzędu. Jeżeli wobec oskarżonego, zatrzymanego na podstawie art. 244 § 1a lub 1b, zachodzą podstawy do zastosowania tego rodzaju nakazu, Policja niezwłocznie, nie później niż przed upływem 24 godzin od chwili zatrzymania, występuje z wnioskiem do prokuratora o zastosowanie tego środka. Wniosek powinien być rozpoznany przed upływem 48 godzin od chwili zatrzymania oskarżonego. Nakaz orzeczony w tym trybie stosuje się na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli nie ustały przesłanki jego stosowania, to na dalsze okresy, nie dłuższe niż 3 miesiące przedłużyć go może sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, na wniosek prokuratora. Po wydaniu postanowienie o nakazie okresowego opuszczenia przez oskarżonego lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, można, na wniosek oskarżonego, wskazać mu miejsce pobytu w placówkach zapewniających miejsca noclegowe. Placówkami wskazanymi do umieszczenia oskarżonego nie mogą być placówki pobytu osób doznających przemocy domowej.

Nakaz opuszczenia mieszkania wynikający z art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej

Jeżeli osoba stosująca przemoc domową wspólnie zajmująca mieszkanie swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy domowej czyni szczególnie uciążliwym wspólne zamieszkiwanie, osoba doznająca tej przemocy może żądać, aby sąd zobowiązał ją do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia lub zakazał zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Z takim wnioskiem można wystąpić również gdy:

• osoba doznająca przemocy domowej opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie z powodu stosowania wobec niej przemocy w tym mieszkaniu;
• osoba stosująca przemoc domową opuściła wspólnie zajmowane mieszkanie;
• osoba stosująca przemoc domową okresowo lub nieregularnie przebywa w mieszkaniu wspólnie z osobą doznającą przemocy domowej.

Osoba pełnoletnia, która pozostała w mieszkaniu przez czas niezamieszkiwania w nim osoby stosującej przemoc domową jest zobowiązana do ponoszenia opłat za dostawy do tego mieszkania energii, gazu, wody oraz odbiór ścieków, odpadów i nieczystości ciekłych oraz czynsz lub koszty bieżącego zarządzania nieruchomością, chyba że osoba stosująca przemoc domową jest względem niej obowiązana do świadczeń alimentacyjnych.

Jeżeli po wydaniu przez sąd postanowienia uwzględniającego wyżej omówione wnioski osoba stosująca przemoc domową chce zabrać ze wspólnie zajmowanego mieszkania i z jego bezpośredniego otoczenia rzeczy lub zwierzęta domowe, a osoba doznająca tej przemocy wyraża na to zgodę, może się to odbyć wyłącznie w obecności policjanta lub żołnierza Żandarmerii Wojskowej. Zabranie rzeczy i zwierząt domowych może odbyć się nie więcej niż dwa razy.

W celu zabrania rzeczy i zwierząt domowych osoba stosująca przemoc domową występuje pisemnie do kierownika jednostki organizacyjnej Policji lub komendanta jednostki organizacyjnej Żandarmerii Wojskowej, właściwego ze względu na miejsce położenia wspólnie zajmowanego mieszkania, o wyznaczenie nie później niż w terminie 48 godzin policjanta lub żołnierza Żandarmerii Wojskowej do uczestniczenia w tych czynnościach, które przeprowadza się po wcześniejszym uzgodnieniu terminu z osobą doznającą przemocy domowej. Osoba doznająca przemocy domowej ma prawo brać udział w tej czynności lub upoważnić do udziału w niej inną osobę. W przypadku sprzeciwu osoby doznającej przemocy domowej wskazane przedmioty lub zwierzęta domowe pozostawia się we wspólnie zajmowanym mieszkaniu lub w jego bezpośrednim otoczeniu.[3]

Nakaz opuszczenia mieszkania wynikający z art. 15aa – 15ak ustawy o Policji

Wobec osoby stosującej przemoc domową, stwarzającej zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej tej przemocy, Policjant ma prawo wydać nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia i zakaz zbliżania się do wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zwany dalej „nakazem i zakazem”. W nakazie i zakazie Policjant wskazuje obszar lub odległość od wspólnie zajmowanego mieszkania, którą osoba stosująca przemoc domową jest obowiązana zachować. Przepis ten stosuje się do każdego lokalu służącego zaspokajaniu bieżących potrzeb mieszkaniowych. Nakazy te i zakazy mogą być stosowane łącznie i są natychmiast wykonalne, Policjant może je wydać:

1. podczas interwencji podjętej we wspólnie zajmowanym mieszkaniu lub jego bezpośrednim otoczeniu lub
2. w związku z powzięciem informacji o stosowaniu przemocy domowej, w szczególności zgłoszenia przez:
   • osobę doznającą przemocy domowej lub
   • kuratora sądowego lub pracownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej, w związku z wykonywaniem ustawowych obowiązków.

W przypadku zatrzymania osoby stosującej przemoc domową nakazy i zakazy mogą być wydane bezpośrednio po jej zwolnieniu. Osobę zgłaszającą przemoc domową przesłuchuje się w charakterze świadka, po pouczeniu o treści art. 233 Kodeksu karnego (odpowiedzialność karna za fałszywe składanie zeznań), na okoliczności wskazane w zgłoszeniu, o ile to możliwe, na miejscu zdarzenia. W celu ustalenia, czy zachodzą przesłanki do wydania omawianych środków, Policja może przesłuchać w charakterze świadków również inne osoby, w szczególności wszystkie doznające tej przemocy osoby pełnoletnie wspólnie zajmujące mieszkanie.  Jeśli zachodzi obawa, że obecność osoby stosującej przemoc domową będzie oddziaływać krępująco na świadka lub wywierać negatywny wpływ na jego stan psychiczny, policjant może nakazać tej osobie, aby na czas przesłuchania świadka opuściła miejsce przesłuchania. Osobę małoletnią można przesłuchać tylko wówczas, gdy jej zeznania mogą mieć istotne znaczenie dla sprawy, w szczególności gdy jest jedynym świadkiem zdarzenia, a brak jest innych dowodów, i wyłącznie w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach, o których mowa w przepisach Kodeksu postępowania karnego. Przesłuchanie osoby małoletniej przeprowadza sąd opiekuńczy miejsca jej pobytu na wniosek Policji. Przesłuchanie odbywa się z udziałem prokuratora oraz biegłego psychologa, przy czym osoba pełnoletnia wskazana przez małoletniego ma prawo być obecna przy przesłuchaniu, o ile nie ogranicza to swobody wypowiedzi przesłuchiwanego małoletniego. W przesłuchaniu nie bierze udziału osoba stosująca przemoc domową. Z czynności przesłuchania osoby małoletniej sporządza się protokół i nagranie obrazu i dźwięku. Policjant, przed wydaniem nakazu i zakazu może wysłuchać osobę stosującą przemoc domową, jeśli nie utrudni to ich natychmiastowego wydania.

Policjant doręcza odpis nakazu i zakazu niezwłocznie po ich wydaniu osobie stosującej przemoc domową oraz osobie doznającej tej przemocy. W razie niemożności doręczenia osobie stosującej przemoc domową, zamieszkującej wspólnie z osobą doznającą tej przemocy, odpisu nakazu i zakazu, należy złożyć we właściwej jednostce organizacyjnej Policji, umieszczając zawiadomienie o ich wydaniu na drzwiach wspólnie zajmowanego mieszkania, ze wskazaniem przyczyny umieszczenia zawiadomienia oraz wskazaniem, gdzie i kiedy pismo pozostawiono. Doręczenie uważa się za dokonane z chwilą umieszczenia zawiadomienia na drzwiach wspólnie zajmowanego mieszkania. Policja niezwłocznie doręcza prokuratorowi odpis nakazu i zakazu, oraz zawiadamia właściwy miejscowo zespół interdyscyplinarny, a gdy w mieszkaniu zamieszkują osoby małoletnie lub osobą doznającą przemocy domowej jest osoba małoletnia – także właściwy miejscowo sąd opiekuńczy. Czynność opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia przez osobę stosującą przemoc domową, wobec której wydano nakaz i zakaz, wymaga sporządzenia protokołu, który podpisują pełnoletnie osoby uczestniczące w czynności. Jeżeli osoba uczestnicząca w czynności odmawia podpisu lub nie może go złożyć, policjant dokonujący czynności zaznacza przyczynę braku podpisu. Osoba stosująca przemoc domową, wobec której wydano nakaz i zakaz, ma prawo zabrać ze wspólnie zajmowanego mieszkania i z jego bezpośredniego otoczenia przedmioty osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania osobistej pracy zarobkowej lub zwierzęta domowe będące jej własnością niezbędne do codziennego funkcjonowania lub pracy zarobkowej. W przypadku sprzeciwu osoby doznającej przemocy domowej te przedmioty lub zwierzęta domowe pozostawia się we wspólnie zajmowanym mieszkaniu lub w jego bezpośrednim otoczeniu. Dochodzenie roszczeń z tego tytułu odbywa się na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym.

Jeżeli w okresie obowiązywania nakazu i zakazu zajdzie potrzeba zabrania przez osobę stosującą przemoc domową ze wspólnie zajmowanego mieszkania i z jego bezpośredniego otoczenia mienia stanowiącego jej własność, w szczególności niezabranych uprzednio przedmiotów osobistego użytku i przedmiotów niezbędnych do wykonywania osobistej pracy zarobkowej lub zwierząt domowych będących jej własnością niezbędnych do codziennego funkcjonowania lub pracy zarobkowej, może się to odbyć jeden raz, wyłącznie w obecności policjanta, po wcześniejszym uzgodnieniu terminu z osobą doznającą przemocy domowej. Osoba doznająca przemocy domowej ma prawo brać udział w tej czynności lub upoważnić do udziału w niej inną osobę. Osoba stosująca przemoc domową, wobec której wydano nakaz i zakaz, ma obowiązek pozostawić klucze do wspólnie zajmowanego mieszkania i pomieszczeń jego bezpośredniego otoczenia w tym mieszkaniu. W okresie obowiązywania nakazu lub zakazu Policja przynajmniej trzykrotnie sprawdza, czy środki te nie są naruszane, i podejmuje niezbędne czynności. Pierwsze sprawdzenie odbywa się następnego dnia po wydaniu nakazu lub zakazu.  Nakaz i zakaz tracą moc po upływie 14 dni od dnia ich wydania, chyba że sąd udzielił zabezpieczenia, którym zostały one przedłużone. Przy obliczaniu terminu nie uwzględnia się dnia, w którym nakaz i zakaz zostały wydane[4].

Nakaz opuszczenia mieszkania i zakaz zbliżania wydany w związku ze skazaniem sprawcy przemocy za znęcanie się nad rodziną

Mowa tu o środku karnym w postaci nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 39 pkt 2e k.k.), oraz zakazu kontaktu (art. 39 pkt 2b k.k.), którego orzeczenie jest możliwe w razie skazania za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, w tym przemocy przeciwko osobie najbliższej, (art. 41a § 1 k.k.). Zakaz zbliżania polega na tym, że sąd może orzec obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu.

Może on być orzeczony fakultatywnie – w przypadku skazania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego oraz w razie skazania za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, w tym przemocy przeciwko osobie najbliższej. Środek karny w postaci zakazu zbliżania orzekany jest obligatoryjnie w sytuacjach skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego. Zakaz lub nakaz może być połączony z obowiązkiem zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu, a zakaz zbliżania się do określonych osób – również kontrolowany w systemie dozoru elektronicznego. W razie ponownego skazania sprawcy na obligatoryjny zakaz, sąd może orzec obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu na zawsze. Sąd orzekając o zakazie zbliżania się może określić odległość, na jaką oskarżony może zbliżać się do pokrzywdzonych. Jeżeli sprawca nie zastosuje się do nałożonego przez sąd zakazu, grozi mu kara do 3 lat pozbawienia wolności. Przy orzekaniu omawianego środka sąd przesyła odpis wyroku jednostce Policji. Powierza również nadzór nad wykonywaniem zakazu zawodowemu kuratorowi sądowemu. Orzekając nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, sąd określa termin jego wykonania.

Bardzo istotne jest to, że w żadnej z wyżej wskazanych możliwości status prawny mieszkania i tytuł do zamieszkania nie ma żadnego znaczenia. Obowiązek opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym nie jest zależny od tego, kto jest jego właścicielem, może być nałożony na oskarżonego także wówczas, gdy jest właścicielem lub współwłaścicielem lokalu.

[1] Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1249 z późn. zm.).

[2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 37 z późn. zm.).

[3] Art. 11a Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1249 z późn. zm.).

[4] art. 15aa – 15ak Ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 145).

Artykuł Nakazy opuszczenia mieszkania pochodzi z serwisu PoRozumienie Centrum Wsparcia i Rozwoju Psychologiczno-Prawnego.

Co na temat osoby doświadczającej przemocy mówi ustawa?

Zgodnie z ustawą o przeciwdziałaniu przemocy domowej osobą doznającą przemocy może być:

• małżonek, (także w przypadku, gdy małżeństwo ustało lub zostało unieważnione), oraz jego wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie,
• wstępny i zstępny oraz ich małżonkowie,
• rodzeństwo oraz ich wstępni, zstępni i ich małżonkowie,
• osoba pozostająca w stosunku przysposobienia i jej małżonek oraz ich wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie,
• osoba pozostająca obecnie lub w przeszłości we wspólnym pożyciu oraz jej  wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie,
• osoba wspólnie zamieszkująca i gospodarująca oraz jej wstępni, zstępni, rodzeństwo i ich małżonkowie, a także
• osoba pozostająca obecnie lub w przeszłości w trwałej relacji uczuciowej lub fizycznej niezależnie od wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania.^[1]

Małoletni jako osoba doświadczająca przemocy domowej

Przez osobę doznającą przemocy domowej rozumiemy również małoletniego będącego świadkiem przemocy domowej wobec osób, o których mowa powyżej.^[2] Osobą uznaną za osobę stosującą przemoc domową może być tylko osoba pełnoletnia.^[3] Oczywiście, może zdarzyć się, że w rodzinie to po stronie nastolatka/dziecka pojawiają się zachowania agresywne. Należy jednak pamiętać, że w takich sytuacjach nie będzie miała uzasadnienia procedura Niebieskie Karty, choć oczywiście mamy do dyspozycji inne rozwiązania – np. zawiadomienie Sądu Rodzinnego w trybie ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 978).

[1] Art. 2 ust. 1 pkt. 2) Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

[2] Art. 2 ust. 2 Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy.

[3] Art. 2 ust. 1 pkt. 3) Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Artykuł Kim jest osoba doświadczająca przemocy? pochodzi z serwisu PoRozumienie Centrum Wsparcia i Rozwoju Psychologiczno-Prawnego.

Definicja przemocy domowej

Definicja przemocy ewoluowała w obszarze prawnym na przestrzeni lat. Po raz pierwszy o przepisach prawnych w obszarze przeciwdziałania przemocy domowej zaczęto mówić w roku 2005, kiedy to została po raz pierwszy wprowadzona definicja przemocy w rodzinie  ustawą z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. z 2005 r. nr 180 poz. 1493 z dnia 20.09.2005 r.) Po wejściu w życie tego aktu prawnego ustawa przechodziła kolejne nowelizacje aż do bieżącego stanu prawnego, zgodnego Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1249 z późn. zm.). W odniesieniu do prawnych aspektów definicji przemocy domowej podstawowym celem wprowadzonych zmian było dostosowanie obowiązujących regulacji do zmieniających się uwarunkowań oraz wprowadzenie do porządku prawnego kompleksowych rozwiązań dotyczących zwiększenia skuteczności przeciwdziałania przemocy domowej oraz zniwelowania skali tego zjawiska. Obecnie zmianie uległo nazewnictwo – zamiast „przemocy w rodzinie” używamy pojęcia „przemoc domowa”. Autorzy nowelizacji ustawy podkreślali, że pojęcie „przemoc w rodzinie” stygmatyzuje rodzinę wskazując, że to wyłącznie rodzina jest środowiskiem, w którym dochodzi do aktów przemocy. Tymczasem jasne jest, że zachowania przemocowe mogą występować również między byłymi małżonkami, którzy w świetle prawa nie są rodziną, czy też między osobami żyjącymi w związkach nieformalnych. Konieczne okazało się zatem również ponowne określenie, co należy rozumieć przez pojęcie „przemocy”. Legalna definicja „przemocy w rodzinie” zastąpiona została „przemocą domową”.

Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie wprowadziła ponadto definicję przemocy ekonomicznej. Poprzednia wersja ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie uwzględniała trzy rodzaje przemocy: fizyczną, psychiczną i seksualną. Katalog ten miał charakter otwarty (świadczy o tym użyte określenie „w szczególności”), co teoretycznie umożliwiało objęcie procedurą Niebieskich Kart również sytuacje wyczerpujące definicję przemocy ekonomicznej. Niemniej jednak, z uwagi na fakt współwystępowania przemocy ekonomicznej z innymi jej formami oraz coraz częstsze jej stosowanie, rozszerzony został zakres pojęciowy przemocy o czwartą jej formę, tj. przemoc ekonomiczną. Wprowadzono również kolejną formę przemocy (cyberprzemoc), przez którą rozumiemy zachowania, które mogą wzbudzić w osobie doznającej przemocy poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, zwłaszcza zachowania podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej na odległość. Jest to nowe zjawisko, nasilające się w wyniku bardziej intensywnego korzystania z Internetu i narzędzi informatycznych. Często jest dalszym etapem, bądź rozszerzeniem przemocy, której osoby doznają poza Internetem.^[1] Zgodnie z nowymi regulacjami przez przemoc domową rozumiemy jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste osoby doznającej przemocy domowej, w szczególności:

a) narażające tę osobę na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia lub mienia,
b) naruszające jej godność, nietykalność cielesną lub wolność, w tym seksualną,
c) powodujące szkody na jej zdrowiu fizycznym lub psychicznym, wywołujące u tej osoby cierpienie lub krzywdę,
d) ograniczające lub pozbawiające tę osobę dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej,
e) istotnie naruszające prywatność tej osoby lub wzbudzające u niej poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia, w tym podejmowane za pomocą środków komunikacji elektronicznej.^[2]

[1] uzasadnienie do projektu ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw autorstwa Ministerstwa Rodziny i Polityki Społecznej

[2] Art. 2 ust. 1 pkt. 1) Ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1249 z późn. zm.).

Rodzaje przemocy domowej

Współcześnie najczęściej wyróżniamy zatem przemoc fizyczną, psychiczną, seksualną, ekonomiczną, oraz zaniedbanie, nadopiekuńczość oraz przemoc o charakterze instytucjonalnym. Do tego katalogu dołączyło również pojęcie cyberprzemocy (aktualne m.in. w relacjach pomiędzy dziećmi/nastolatkami). Wyżej wskazane  formy przemocy rozróżnia się dzięki zastosowaniu różnych kryteriów. Za najbardziej tradycyjny uznaje się podział prezentowany przez Komitet ds. Przemocy Domowej Rady Europy w 1993 r., zgodnie z którym wyróżnia się przemoc fizyczną, psychiczną (emocjonalną), wykorzystywanie seksualne, zaniedbanie oraz przemoc ekonomiczną.

Przemoc fizyczna

Przemoc fizyczna to wszelkie formy agresji i użycia siły fizycznej wobec drugiej osoby, które mają na celu wyrządzenie jej krzywdy, bólu, lub zastraszenie. Przemoc fizyczna może mieć różne formy i różny stopień nasilenia, ale zawsze wiąże się z naruszeniem integralności fizycznej i godności osoby pokrzywdzonej.

Do przemocy fizycznej zaliczamy m.in.: popychanie, bicie, odpychanie, obezwładnianie, przytrzymywanie, policzkowanie, szczypanie, duszenie, klapsy, ciągnięcie za włosy i ich wyrywanie, bicie otwartą dłonią lub pięścią, bicie przedmiotami, oparzanie, drapanie, gryzienie, plucie, ograniczenie swobody ruchu, nieudzielenie koniecznej pomocy, celowe stwarzanie sytuacji niebezpiecznych dla zdrowia lub życia, krępowanie ruchów ciała, uderzanie głową, popychanie, bicie, odpychanie, kopanie, obezwładnianie, przytrzymywanie, policzkowanie, szczypanie, duszenie, klapsy, ciągnięcie za włosy i ich wyrywanie, trucie, zmuszanie do zażywania narkotyków lub picia alkoholu, porzucenie w niebezpiecznej okolicy, nieudzielenie koniecznej pomocy, celowe stwarzanie sytuacji niebezpiecznych dla zdrowia lub życia itp.

Przemoc psychiczna

Przemoc psychiczna to m.in. wyzwiska, poniżanie, upokarzanie (również w obecności innych osób), szydzenie, stałe krytykowanie, wyśmiewanie, ignorowanie potrzeb i uczuć poszkodowanych, stosowanie gróźb lub manipulacji, aby zmusić do określonego zachowania, kontrolowanie, izolowanie od rodziny i przyjaciół, groźby lub zapowiedzi użycia przemocy fizycznej, zastraszanie, naruszanie prywatności, wywieranie presji w celu zmuszenia do podjęcia określonych decyzji lub zachowań, wyśmiewanie poglądów, narzucanie własnego zdania i przekonań, stała bezpodstawna krytyka, wmawianie choroby psychicznej, znieważanie, zawstydzanie, wywoływanie poczucia strachu poprzez spojrzenia, gesty, działania, kontrolowanie i ograniczanie kontaktów z innymi osobami, domaganie się posłuszeństwa, stosowanie gróźb, celowa agresja wobec ulubionych zwierząt, niszczenie własności osobistej lub przedmiotów mających jakąś wartość dla poszkodowanych, grożenie popełnieniem samobójstwa, zabiciem osoby krzywdzonej bądź kogoś jej bliskiego, zmuszanie do przyglądania się aktom przemocy, odrzucenia emocjonalne, wykorzystywanie dzieci do sprawowania kontroli (np. porwanie dziecka, wrogie nastawianie go w stosunku do osoby krzywdzonej), wywoływanie poczucia strachu poprzez spojrzenia, gesty, działania (np. trzaskanie drzwiami, demonstrowanie broni, drażnienie zwierząt).

Przemoc seksualna

Przemoc seksualna to wszelkie formy nadużyć seksualnych, które są narzucane innej osobie bez jej zgody. Obejmuje szeroki zakres zachowań, które naruszają wolność seksualną i integralność fizyczną. Przemoc seksualna może dotyczyć osób w każdym wieku, płci i orientacji seksualnej. Kluczowe aspekty przemocy seksualnej obejmują gwałt, czyli zmuszenie do odbycia niechcianego stosunku (także w niechciany sposób); zmuszenie do wykonania czynności seksualnych, przyglądanie im się w trakcie; stosowanie w rozmowie określeń o charakterze seksualnym w poniżający sposób; naruszenie nietykalności osobistej poprzez dotykanie miejsc intymnych, klepnięcie w tyłek czy złapanie za biust; zmuszanie do obcowania z treściami seksualnymi lub pornograficznymi, bezpośrednio albo za pośrednictwem telefonu czy internetu (tzw. sexting); wymuszanie usług lub pieniędzy albo szantażowanie upublicznieniem intymnych zdjęć (tzw. sextortion); opublikowanie w internecie intymnych nagrań lub zdjęć byłej partnerki (tzw. revenge porn – pornozemsta); nadużycie stosunku zależności w celu doprowadzenia do stosunku seksualnego. Patologiczna zazdrość, wymuszanie pożycia seksualnego, nieakceptowanych pieszczot i praktyk seksualnych, wymuszanie seksu z osobami trzecimi, komentowanie szczegółów anatomicznych, ocenianie sprawności seksualnej, wyglądu, żarty o charakterze seksualnym,  zmuszanie do oglądania treści o tematyce seksualnej, krytyka i wyśmiewanie zachowań seksualnych, rozbieranie z użyciem siły, używanie szantażu w celu zmuszenia do współżycia

Gwałt to wymuszenie aktu seksualnego poprzez przemoc, groźby lub manipulację, bez zgody osoby pokrzywdzonej. Gwałt może mieć miejsce zarówno w kontekście intymnym, jak i poza nim, oraz może być popełniony przez nieznajomych, znajomych lub partnerów. 

Molestowanie seksualne to niechciane zachowania o charakterze seksualnym, które mogą obejmować dotykanie, komentarze, gesty, czy inne formy kontaktu seksualnego bez zgody drugiej osoby. 

Przymuszanie do czynności seksualnych, czyli zmuszanie osoby pokrzywdzonej do udziału w czynnościach seksualnych, takich jak dotykanie, oglądanie pornografii, czy wykonywanie innych aktów seksualnych, często przy użyciu przemocy, zastraszania lub manipulacji. 

Przemoc seksualna w związku – brak zgody na akty seksualne w ramach relacji intymnej lub małżeńskiej. Nawet w stałych związkach każda forma przemocy seksualnej jest naruszeniem praw i godności osoby.

Przemoc ekonomiczna

Przemoc ekonomiczna to wszelkie działania mające na celu uzależnienie od osoby stosującej przemoc pod względem ekonomicznym, m.in. zmuszanie człowieka do rezygnacji z  kontroli nad wspólnym majątkiem lub dochodami, zmuszanie do podpisania pełnomocnictwa, które umożliwia tylko sprawcy zarządzanie finansami, podpisania umowy o  pożyczkę lub kredyt, zbycie nieruchomości lub innej rzeczy ruchomej bez wiedzy drugiej osoby, zmuszanie do pracy bez wynagrodzenia w biznesie rodzinnym, fikcyjne zatrudnianie w firmie współmałżonka, zakaz pracy, Nie płacenie alimentów, bez wiedzy partnera zaciąganie kredytów lub przywłaszczanie sobie środki przeznaczone na utrzymanie rodziny, wyłączność w decydowaniu o sposobie wydawania pieniędzy, zaspokajanie potrzeb rodziny zależne od woli sprawcy, zarządzanie przez męża dobrami żony bez jej zgody, zakazywanie lub utrudnianie podjęcia nauki, ograniczanie dostępu do środków finansowych będących formalnie w dyspozycji obojga partnerów, zmuszanie do składania fałszywych zeznań podatkowych, wymuszanie dostępu do konta bankowego żony,  odmawianie dostępu do informacji lub do udziału w podejmowaniu decyzji dotyczących sytuacji ekonomicznej rodziny.

Cyberprzemoc

Cyberprzemoc to rodzaj przemocy, który najpóźniej został dopisany do tej niechlubnej listy. Wynika to z rozwoju świata wirtualnego. Są to wszelkie działania realizowane za pomocą technologii komunikacyjnych, które wzbudzają w osobie doświadczającej przemocy poczucie zagrożenia, upokorzenia lub udręki. Jest to zjawisko rosnące wraz z coraz częstszym korzystaniem z Internetu i technologii.

Skorzystaj ze wsparcia specjalistów

Temat przemocy domowej nie jest Ci obcy? Ty lub osoba z Twojego otoczenia doświadczasz przemocy domowej? A może jesteś specjalistą pracującym w obszarze przeciwdziałania przemocy domowej i potrzebujesz wsparcia, superwizji, coachingu? Skorzystaj ze wsparcia doświadczonych specjalistów, którzy pomogą Ci uporać się z zaistniałą sytuacją.

W Centrum PoRozumienie prowadzimy konsultacje prawne oraz psychologiczne. Możesz również skorzystać z interwencji kryzysowej. W zakładce  „Pomoc psychologiczna” znajdziesz wszystkie szczegóły dotyczące naszego wsparcia. Tam również możesz zapisać się na rozmowę z jedną z naszych specjalistek.

Artykuł Przemoc domowa – charakterystyka, rodzaje i regulacje prawne pochodzi z serwisu PoRozumienie Centrum Wsparcia i Rozwoju Psychologiczno-Prawnego.